Świadomy Obywatel

Ubezwłasnowolnienie i jego skutki.

 

Ubezwłasnowolnienie jest częściowym bądź całkowitym pozbawieniem osoby fizycznej zdolności do czynności prawnych. Ma ono służyć pomocy oraz opiece osobom, które nie potrafią same się o siebie zatroszczyć w wystarczający sposób. W celu ochrony praw tych osób ustanawia się opiekuna. Ubezwłasnowolnić można jedynie w sytuacji, gdy upośledzenie albo choroba psychiczna danej osoby wpływa na niemożność lub ograniczenie kierowania przez osobę swoim postępowaniem. Samo upośledzenie umysłowe lub stan psychiczny danej osoby nie jest podstawą do ubezwłasnowolnienia. Podstawą ubezwłasnowolnienia może być jedynie dobro osoby, która ma być ubezwłasnowolniona. Niedopuszczalne jest, aby przesłanką orzekania ubezwłasnowolnienia miała być wygoda urzędników, sprawy ekonomiczne czy nieumiejętność porozumienia się z daną osobą. Ustanowiony opiekun osoby ubezwłasnowolnionej w swoich działaniach powinien mieć wyłącznie dobro tej osoby.Osoba ubezwłasnowolniona nie jest pozbawiona przysługujących każdemu podstawowych praw. Ubezwłasnowolnienie może być częściowe lub całkowite
 i następuje w formie orzeczenia sądowego.

Zasada ubezwłasnowolnienia częściowego jest taka, że osoba dokonuje czynności prawnych sama ale do ich ważności potrzebna jest zgoda opiekuna prawnego.  Ubezwłasnowolnienie częściowe ogranicza zdolność do pewnych czynności prawnych
w związku z czym pewnych czynności prawnych może dokonać jedynie za zgodą przedstawiciela ustawowego, bez zgody bowiem będą nieważne. Nie wszystkie czynności wymagają zgody. Osoba ubezwłasnowolniona w niektórych sprawach może samodzielnie dokonywać wielu czynności prawnych, ale tylko jeśli nie powodują po jego stronie powstania zobowiązania (np. do wykonania jakiegoś zlecenia) ani rozporządzenia istniejącym prawem majątkowym. Będą to wszelkie czynności zobowiązujące i rozporządzające, czyli np.: kupno, sprzedaż rzeczy wykraczających poza zakres drobnych bieżących spraw życia codziennego, darowizna, zlecenie, czy najem. W takich sprawach jak np. sprzedaż mieszkania opiekun musi dodatkowo uzyskać zgodę sądu opiekuńczego. Osobo, która jest częściowo ubezwłasnowolniona nie może sama np.: sporządzać, zmieniać lub odwoływać testamentu. Samodzielnie może podejmować natomiast czynności o charakterze osobistym np. swobodne decydować o kontaktach z bliskimi. Może także swobodnie zarządzać swoim zarobkiem. Wyjątek stanowi sytuacja, gdy z ważnych powodów sąd opiekuńczy postanowił inaczej. Może ona również swobodnie rozporządzać przedmiotami majątkowymi, które przedstawiciel ustawowy oddał do jej swobodnego użytku i w tym zakresie jest traktowana jako osoba posiadająca pełne prawa.

Osoba ubezwłasnowolniona częściowo może swobodnie nawiązać stosunek pracy i dokonywać czynności prawnych, które dotyczą tego stosunku. Jeżeli stosunek pracy sprzeciwia się dobru osoby ubezwłasnowolnionej częściowo, jej opiekun może po uzyskaniu zezwoleniem sądu opiekuńczego taki stosunek rozwiązać.

Obowiązkiem opiekuna osoby, która jest częściowo ubezwłasnowolniona jest sprawowanie pieczy. Oznacza to, że opiekun musi zadbać, aby ubezwłasnowolniony miał środki do życia a w razie ich braku opiekun powinien dochodzić dla niego odpowiednich świadczeń, aby miał on zapewnioną opiekę lekarską, aby sobie nie szkodził, aby nie stwarzał zagrożenia dla innych osób. Opiekun może się także starać o umieszczenie w razie konieczności, osoby ubezwłasnowolnionej w odpowiedniej placówce, np. domu pomocy społecznej, czy w szpitalu. Jednak w takiej sprawie wymagana jest zgoda opiekuńczego.  Opiekun osoby ubezwłasnowolnionej zarządza również majątkiem osoby ubezwłasnowolnionej. 

Ubezwłasnowolnienie całkowite jest instytucją prawną, która znajduje zastosowanie jedynie wobec osób, które ukończyły trzynasty rok życia i które z powodu różnego rodzaju zaburzeń psychicznych (np. choroby psychicznej) nie są w stanie kierować swoim postępowaniem. Orzeczenie ubezwłasnowolnienia całkowitego powoduje pozbawienie danej osoby zdolności do czynności prawnych oraz ustanowienie dla niej opiekuna, chyba że ubezwłasnowolniony pozostaje jeszcze pod władzą rodzicielską (wówczas opiekun nie jest ustanawiany).

Osoba ubezwłasnowolniona całkowicie nie może np. podarować lub sprzedać swojego majątku albo jego części, nie może także niczego wartościowego kupić, wynająć mieszkania, zobowiązać się do wykonania jakiegoś dzieła lub zlecenia, czy też oświadczać swojej woli.
 W jej imieniu tylko opiekun lub kurator mogą dokonać czynności, które odniosą ważne skutki prawne. Osoba ubezwłasnowolniona całkowicie nie może sama ani przez przedstawiciela zawrzeć małżeństwa, uznać dziecka, sporządzić lub odwołać testamentu. Taka osoba samodzielnie może dokonać jedynie czynności, które są określane w ustawie jako drobne, bieżące sprawy życia codziennego. Mogą to być drobne zakupy, korzystanie z drobnych usług, np. fryzjera. W każdym innym przypadku decyzję podejmuje opiekun osoby ubezwłasnowolnionej, przy czym w sprawach dotyczących istotnych kwestii konieczna jest również zgodna sądu opiekuńczego.

Skutkiem ubezwłasnowolnienia całkowitego jest przeniesienie na przedstawiciela ustawowego osoby ubezwłasnowolnionej prawa do decydowania w sprawach leczenia tej osoby. Jego obowiązkiem jest także dbanie o zdrowie tej osoby. To właśnie opiekun wyraża za nią zgodę na operację, czy na przyjęcie do szpitala psychiatrycznego.  
Ubezwłasnowolnienie wiąże się z nieposiadaniem czynnego ani biernego prawa wyborczego, czyli niemożności brania udziału w wyborach zarówno jako wyborca, jak i jako wybierany, oraz niemożności wypowiadania się w referendum. Osobę ubezwłasnowolnioną pozbawia się władzy rodzicielskiej oraz taka osoba jest pozbawiona możliwości nawiązania stosunku pracy. 

Postępowanie w sprawach o ubezwłasnowolnienie jest uregulowane w ustawie z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. z 1964 r. Nr 43, poz. 296
 z późn. zm.). Jest to postępowanie nieprocesowe, które toczy się przed sądem okręgowym właściwym ze względu na miejsce zamieszkania osoby, której dotyczy wniosek o ubezwłasnowolnienie, a w razie braku miejsca zamieszkania – przed sądem miejsca pobytu takiej osoby. 

Wniosek w sprawie o ubezwłasnowolnienie może złożyć do sądu tylko określony w kodeksie postępowania cywilnego krąg osób. Należą do niego: małżonek osoby, która ma być ubezwłasnowolniona, jej krewni w linii prostej (rodzice, dziadkowie, dzieci, wnuki), rodzeństwo, przedstawiciel ustawowy (opiekun), przysposabiający (ten, który adoptował osobę, która ma być ubezwłasnowolniona) i prokurator. Krewni w linii prostej i rodzeństwo tracą uprawnienie do złożenia wniosku o ubezwłasnowolnienie, jeżeli osoba, o której ubezwłasnowolnienie wnioskują, ma przedstawiciela ustawowego. Jeżeli dziecko ma rodziców, nie mogą wniosku złożyć, np. dziadkowie, brat, siostra. W sytuacji gdy dziecko ma opiekuna - wniosku nie mogą złożyć rodzice (np. pozbawieni praw rodzicielskich) czy też inni jego krewni. Wniosek o ubezwłasnowolnienie może też złożyć prokurator. Decyzję o złożeniu takiego wniosku może on podjąć, jeżeli zauważy taką potrzebę w związku z toczącym się innym postępowaniem albo, jeżeli sam otrzyma zawiadomienie o osobie, która wypełnia przesłanki ubezwłasnowolnienia.Uczestnik w sprawie o ubezwłasnowolnienie, mimo ubezwłasnowolnienia i ustanowienia kuratora do ochrony jego praw, ma zdolność do samodzielnego zaskarżenia postanowienia o ubezwłasnowolnieniu bez udziału i zgody kuratora, a nawet wbrew jego woli.  Może on także udzielić pełnomocnictwa do zaskarżenia postanowienia o ubezwłasnowolnieniu. Takiemu stanowisku dał wyraz Sąd Najwyższy w orzeczeniu z 24 stycznia 1968 r., I CR 631/67, OSNCP 1968, nr 8-9, poz. 153.
Warto także zapamiętać, że ubezwłasnowolnienie nie musi trwać do końca życia osoby ubezwłasnowolnionej. Polskie prawo przewiduje możliwość uchylenia przez sąd ubezwłasnowolnienia jeżeli ustąpią przesłanki ustanowienia ubezwłasnowolnienia.
W przypadku ubezwłasnowolnienia całkowitego możliwa jest także zamiana na ubezwłasnowolnienie częściowe.